Otizm spektrum bozukluğu

Klinik tablo (çocuk ve ergende)

• Çekirdek alanlar: sosyal karşılıklılık, sözel olmayan iletişim (göz teması, jest, ortak dikkat) ve ilişki kurma güçlükleri; yinelenen hareketler, aynılık ısrarı, yoğun ve sınırlı ilgiler, duyusal aşırı ya da az duyarlılık. Görünüm zekâ ve dil düzeyine göre çok değişir. A
• Erken belirtiler: göz bölgesine bakma süresi, sonradan otizm tanısı alan bebeklerde 2–6. aylar arasında azalmaya başlar (Jones ve Klin, 2013). Tanı çoğu çocukta 2 yaş civarında güvenilir biçimde konabilir ama pek çok çocukta daha geç konur. B
• Yaygınlık: 2012 sonrası çalışmalarda dünya genelinde ortanca yaklaşık %1 (100/10.000); tahminler farkındalık, hizmet kapasitesi ve yönteme göre çok değişir (Zeidan ve ark., 2022). A
• Cinsiyet: erkek-kız oranı tanılı örneklemlerde yaklaşık 4,5:1, toplum taramasında 3,3:1; gerçek oran 3:1'e yakın. Kızlar daha sık gözden kaçar ve geç tanı alır (Loomes ve ark., 2017). A
• Sık eşlik eden durumlar: zihinsel yetersizlik (ortanca %33; Zeidan ve ark., 2022), DEHB, anksiyete, epilepsi, uyku ve beslenme sorunları, gastrointestinal yakınmalar. A

Devreler ve ağlar

• Amigdala: sosyal uyaranların duygusal önemini değerlendirir; ENIGMA'da hacmi küçük (van Rooij ve ark., 2018). A
• Superior Temporal Girus & Wernicke (üst temporal girus ve sulkus): biyolojik hareket, ses ve konuşma algısı; ENIGMA'da temporal korteks daha ince. A
• Temporoparietal Bileşke ve Medial & Frontopolar Prefrontal Korteks: başkasının zihnini anlama (zihin kuramı) devresi. B
• İnferior Temporal & Fusiform Korteks (fusiform yüz alanını içerir): yüz işleme. B
• İnsula: içsel beden duyumu (interosepsiyon) ve duygusal farkındalık; aleksitimi ile ilişkisi. B
• Putamen, Globus Pallidus, Nükleus Akumbens: ENIGMA'da hacimleri küçük; yinelenen davranışlar ve sosyal ödül ile ilişkilendirilir (van Rooij ve ark., 2018). A
• Serebellum (Beyincik) (özellikle Crus I, Crus II): sosyal ve dilsel işlevlerle bağlantılı serebellar alanlar. B
• Ağlar: Varsayılan mod ağı (DMN) (kendini ve başkasını düşünme) ve Belirginlik ağı (belirginlik) ağlarında bağlantı farkları bildirilmiştir; bulgular yaşa ve yönteme göre tutarsızdır. C

Nörotransmitter sistemleri

• Serotonin (serotonin): kan serotonin düzeyinin yüksekliği eski ve tekrarlanan bir bulgudur; klinik anlamı belirsizdir. B
• Oksitosin: sosyal bağlanmanın düzenleyicisi; ancak 290 çocukta 24 haftalık burun içi oksitosin sosyal işlevi plaseboya göre iyileştirmedi (Sikich ve ark., 2021). B
• GABA ve glutamat dengesi (uyarılma ve ketlenme dengesi) önemli bir hipotezdir; insanda doğrudan kanıt sınırlıdır. C
• Kalıtılabilirlik yüksek: İsveç ikiz ve kardeş verisinde yaklaşık %83 (Sandin ve ark., 2017). A

Görüntüleme ve nörobiyoloji bulguları

• ENIGMA-ASD (1.571 otizmli, 1.651 kontrol, 2–64 yaş): pallidum, putamen, amigdala ve akumbens hacmi küçük; frontal korteks kalın, temporal korteks ince. Etkiler küçük (d ≈ 0,1–0,2); korteks kalınlığındaki farklar en çok ergenlik çevresinde (van Rooij ve ark., 2018). A
• Bu farklar grup düzeyindedir; tek bir bireyde beyin görüntülemesi otizm tanısı koydurmaz. A

Gelişimsel seyir

• Yüksek riskli bebeklerde (otizmli kardeşi olan) 6–12. aylar arasında korteks yüzey alanının hızlı genişlemesi, 12–24. aylardaki beyin hacmi artışından önce gelir; hacim artışı sosyal belirtilerin ortaya çıkışı ve şiddetiyle ilişkilidir (Hazlett ve ark., 2017; tanı alan 15 bebek). Küçük örneklem; tarama aracı değildir. C
• Belirtiler yaşamın ilk iki yılında belirginleşir; dil ve uyum becerileri çocukluk boyunca çok farklı seyirler izler. B

Tedavi ve hedeflediği sistemler

• Erken müdahale: doğal ortamda uygulanan gelişimsel-davranışçı müdahaleler (NDBI) ve gelişimsel müdahaleler sosyal iletişim için en güçlü kanıta sahip; erken yoğun davranışçı müdahale umut verici ama daha nitelikli çalışma gerekiyor (Sandbank ve ark., 2020; 130 örneklem, 0–8 yaş). A
• Çekirdek belirtileri tedavi eden onaylı bir ilaç yoktur. A
• Eşlik eden irritabilite ve saldırganlık için risperidon (5 yaş ve üstü) ve aripiprazol (6–17 yaş) FDA onaylıdır; dopamin ve serotonin reseptörlerini etkilerler. A
• Eşlik eden DEHB, uyku ve anksiyete kendi kanıta dayalı tedavileriyle ele alınır. B

Kitapla ilişki (Divandaki Yeşil Ceviz)

• Kitapta (birebir alıntı):
  • PLAY sistemi, klinik: "DEHB, otizmde sosyal oyun, travmatik oyun, depresyon".
  • Oksitosin yolağı, kitaptaki yeri: "CARE’in nöroanatomisi (Bölüm 3), CARE-LUST ayrımı ve örtüşmesi, bozkır tarla faresi çalışmaları (Bölüm 11), oksitosinin kişiye ve bağlama göre değişen etkileri (Bölüm 11), otizmde intranazal oksitosin çalışmaları (Bölüm 7).".
  • İnsula, klinik: "Aleksitimi, somatizasyon, otizmde interosepsiyon".
  • Kitapta ayrıca: otizmde sosyal uyaranlara atipik amigdala yanıtı (Bölüm 7), otizmde sosyal sinyal işleme (Bölüm 7), aleksitimi ve otizmde empatik insula yanıtı (Bölüm 2).

Atlasta

Bölgeler

Koyu olanlar çekirdek yapılar.

Ağlar

Nörotransmitter yolakları

Panksepp sistemleri

Kaynaklar

1. Hazlett HC ve ark. (2017). Early brain development in infants at high risk for autism spectrum disorder. Nature, 542, 348–351. PMID: 28202961. PubMed’de ara
2. Jones W, Klin A (2013). Attention to eyes is present but in decline in 2–6-month-old infants later diagnosed with autism. Nature, 504, 427–431. PubMed’de ara
3. Loomes R, Hull L, Mandy WPL (2017). What is the male-to-female ratio in autism spectrum disorder? A systematic review and meta-analysis. JAACAP, 56(6), 466–474. DOI: 10.1016/j.jaac.2017.03.013.
4. Panksepp J ve ark. (1978). The biology of social attachments: opiates alleviate separation distress. Biological Psychiatry, 13(5), 607–618. PubMed’de ara
5. Sandbank M ve ark. (2020). Project AIM: Autism intervention meta-analysis for studies of young children. Psychological Bulletin, 146(1), 1–29. PubMed’de ara
6. Sandin S ve ark. (2017). The heritability of autism spectrum disorder. JAMA, 318(12), 1182–1184. PubMed’de ara
7. Sikich L ve ark. (2021). Intranasal oxytocin in children and adolescents with autism spectrum disorder. New England Journal of Medicine, 385, 1462–1473. PubMed’de ara
8. van Rooij D ve ark. (2018). Cortical and subcortical brain morphometry differences between patients with autism spectrum disorder and healthy individuals across the lifespan: results from the ENIGMA ASD Working Group. American Journal of Psychiatry, 175(4), 359–369. PubMed’de ara
9. Zeidan J ve ark. (2022). Global prevalence of autism: a systematic review update. Autism Research, 15(5), 778–790. DOI: 10.1002/aur.2696.