Travma sonrası stres bozukluğu

Klinik tablo (çocuk ve ergende)

• Travmaya maruz kalan çocuk ve ergenlerin yaklaşık %15,9'unda TSSB gelişir; oran kişilerarası travmada ve kızlarda daha yüksektir (kişilerarası travma yaşayan kızlarda %32,9, kişilerarası olmayan travma yaşayan erkeklerde %8,4) (Alisic ve ark., 2014; 43 örneklem, 3.563 kişi). A
• Küçük çocuklarda yeniden yaşama travmatik oyun, korkutucu rüyalar ve davranışsal gerileme olarak görülebilir; ergenlerde yetişkine benzer tablo ve kendine zarar, madde kullanımı eşlik edebilir. B
• Dissosiyatif alt tip: kendinden ya da çevreden kopukluk hissi. B
• Sık eşlik eden durumlar: depresyon, öteki anksiyete bozuklukları, DEHB benzeri dikkat sorunları, uyku bozuklukları. A

Devreler ve ağlar

• Amigdala: tehdit değerlendirmesi; TSSB'de tehdit ipuçlarına aşırı yanıt. B
• Medial & Frontopolar Prefrontal Korteks (ventromedial PFC): korku sönmesinin hatırlanması ve amigdalanın frenlenmesi; TSSB'de etkinliği azalmıştır. B
• Hipokampus: bağlamı ayırt etme ("burası güvenli"); TSSB'de hacmi küçük (Logue ve ark., 2018). A
• Anterior Singulat Korteks ve İnsula: belirginlik ve bedensel uyarılmışlık. B
• Periakuaduktal Gri Madde, Hipotalamus & Hipofiz, Locus Coeruleus: savunma yanıtları (kaç, savaş, don), stres ekseni ve noradrenerjik uyarılmışlık. B
• Ağlar: Belirginlik ağı (belirginlik) ağında artmış etkinlik, Varsayılan mod ağı (DMN) içinde azalmış bağlantı bildirilmiştir. C

Nörotransmitter sistemleri

• Noradrenalin (noradrenalin): aşırı uyarılmışlık ve irkilme; locus coeruleus. B
• Stres ekseni (CRF, kortizol): HPA ekseninin düzenlenmesi değişmiştir. B
• Serotonin (serotonin): erişkinde SSRİ'ler etkilidir; çocukta kanıt zayıftır. B

Görüntüleme ve nörobiyoloji bulguları

• ENIGMA-PGC (1.868 kişi, 794 TSSB, 16 kohort): mevcut TSSB'de hipokampus travmaya maruz kalmış kontrollerden küçük (d = −0,17); amigdala farkı (d = −0,11) çoklu karşılaştırma düzeltmesinden sonra anlamlı değil (Logue ve ark., 2018). A
• Bu farklar grup düzeyindedir; görüntüleme bireyde tanı koydurmaz. A

Gelişimsel seyir

• Gelişim döneminde yaşanan travma, prefrontal düzenleme yollarının ve stres ekseninin olgunlaşmasını etkileyebilir; erken müdahale önemlidir. B
• Travmaya maruz kalan çocukların çoğunda TSSB gelişmez; destekleyici bakımveren koruyucudur. B

Tedavi ve hedeflediği sistemler

• Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (TO-BDT) çocuk ve ergende ilk basamaktır; bireysel veri meta-analizinde yaştan, cinsiyetten ve travma türünden bağımsız etkili bulunmuştur (de Haan ve ark., 2024). A
• İlaç: 131 çocuk ve ergende 10 haftalık sertralin plaseboyu geçemedi (Robb ve ark., 2010); çocukta SSRİ ilk seçenek değildir, eşlik eden depresyon ve anksiyetede kullanılabilir. B
• Maruz bırakma, korku sönmesi öğrenmesini (vmPFC → amigdala) güçlendirmeyi hedefler. B

Kitapla ilişki (Divandaki Yeşil Ceviz)

• Kitapta (birebir alıntı):
  • FEAR sistemi, klinik: "fobiler, yaygın anksiyete, PTSD, davranışsal inhibisyon".
  • PAG, klinik: "PTSD ve dissosiyasyon, seçici mutizm, depresyonda tükenme, EMDR hipotezi".
  • Hipokampüs, kitaptaki yeri: "kronik stresin bağlamsallaştırma kaybına yol açması (PTSD’de “her yer tehlikeli” hissi; Bölüm 10 ve 18)".
  • Amigdala, kitaptaki yeri: "travma sonrası hipokampüs-amigdala dengesizliği (Bölüm 18)".
  • Amigdala-hipokampus yolağı: "PTSD’de bağlamsal genelleme (Bölüm 18)".
  • Polivagal hiyerarşi: "travma sonrası dissosiyasyon ve tolerans penceresi (Bölüm 18)".

Atlasta

Bölgeler

Koyu olanlar çekirdek yapılar.

Ağlar

Nörotransmitter yolakları

Panksepp sistemleri

Kaynaklar

1. de Haan A ve ark. (2024). Efficacy and moderators of efficacy of cognitive behavioural therapies with a trauma focus in children and adolescents: an individual participant data meta-analysis of randomised trials. The Lancet Child & Adolescent Health, 8(1), 28–39. DOI: 10.1016/S2352-4642(23)00253-5.
2. Alisic E ve ark. (2014). Rates of post-traumatic stress disorder in trauma-exposed children and adolescents: meta-analysis. British Journal of Psychiatry, 204(5), 335–340. PubMed’de ara
3. Logue MW ve ark. (2018). Smaller hippocampal volume in posttraumatic stress disorder: a multisite ENIGMA-PGC study. Biological Psychiatry, 83(3), 244–253. PubMed’de ara
4. Robb AS ve ark. (2010). Sertraline treatment of children and adolescents with posttraumatic stress disorder: a double-blind, placebo-controlled trial. Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology, 20(6), 463–471. PubMed’de ara
5. Travma odaklı BDT bireysel veri meta-analizi (2023), The Lancet Child & Adolescent Health. PubMed’de ara