Hipotalamus & Hipofiz

Anatomi

• 3. ventrikülün tabanı ve alt yan duvarları; talamusun altında (hipotalamik sulkus). Önde lamina terminalis ve optik kiyazma, arkada mamiller cisimler.
• Çekirdekler: suprakiazmatik (SCN — sirkadiyen saat), paraventriküler (CRH, oksitosin, vazopressin), supraoptik (ADH), arkuat (iştah, GnRH ağı, dopamin), ventromedial (tokluk, savunma), lateral (oreksin/hipokretin), preoptik (ısı, uyku — VLPO).
• Hipofiz: ön lob (portal damarlarla hormon kontrolü), arka lob (oksitosin ve ADH'nin aksonal salınımı).
• Kanlanma: Willis poligonu dalları, superior hipofizer arter.

İşlevler

• Homeostaz: vücut ısısı, açlık–tokluk, susuzluk ve su dengesi.
• Uyku–uyanıklık ve sirkadiyen ritim (SCN, oreksin, VLPO).
• Nöroendokrin eksenler: HPA (stres–kortizol), HPG (puberte), HPT (tiroid), büyüme hormonu, prolaktin.
• Otonom sinir sisteminin üst kontrolü.
• Temel motive davranışlar: beslenme, cinsellik, savunma; bağlanma ve sosyal bağ (oksitosin, vazopressin).

Bağlantılar ve kimya

• Hipofiz (portal sistem, nörohipofiz)
• Amigdala ve BNST (stria terminalis)
• Hipokampus (forniks)
• Beyin sapı otonom çekirdekleri ve PAG
• Retina → SCN (retinohipotalamik yol)
• Oreksin, histamin (tuberomamiller), oksitosin, CRH

Gelişim

Çocukluk ve ergenlik boyunca gelişimsel seyir.

• Puberte başlangıcı: GnRH'nin pulsatil salınımının yeniden etkinleşmesi (kisspeptin).
• Ergenlikte sirkadiyen faz gecikmesi: melatonin daha geç salınır, geç yatma eğilimi.
• Erken yaşam stresi HPA ekseninin programlanmasını değiştirir.

Klinik

• Anoreksiya nervoza: hipotalamik amenore (HPG baskılanması), HPA aktivasyonu.
• Antipsikotiklere bağlı kilo artışı (H1, 5-HT2C) ve hiperprolaktinemi (tuberoinfundibular D2 blokajı).
• Narkolepsi tip 1: lateral hipotalamustaki oreksin (hipokretin) nöronlarının %85–95'i kaybolur; komşu MCH nöronları korunur, gliozis dejeneratif (büyük olasılıkla otoimmün) süreci düşündürür (Thannickal ve ark., 2000). Başlangıç sıklıkla çocukluk ve ergenliktedir; dikkat sorunu ya da depresyon sanılabilir. B
• Prader-Willi sendromu (hiperfaji), kraniyofarenjiom (hipotalamik obezite, davranış değişikliği).
• Hipotalamik hamartom: jelastik (gülme) nöbetleri, erken puberte, davranış sorunları.
• Kızlarda erken puberte depresyon ve anksiyete riskinde artışla ilişkilidir.
• Otizmde oksitosin: 3–17 yaş 290 çocukta 24 hafta burun içi oksitosin sosyal işlevi plasebodan farklı iyileştirmedi (SOARS-B; Sikich ve ark., 2021). Endikasyon dışı kullanımı desteklenmiyor. B

Tedavi

İlaç, psikoterapi ve nöromodülasyon açısından bu bölge. Harf rozetleri kanıt düzeyidir.

• Narkolepsi (çocuk): sodyum oksibat 7 yaş ve üstünde katapleksi ve gündüz uykululuğu için FDA onaylı (2018); pitolisant (H3 reseptör ters agonisti, histamin salınımını artırır) 6 yaş ve üstünde gündüz uykululuğu için FDA onaylı (2024). İkisi de oreksin kaybının aşağı akışını telafi eder. A
• Prader-Willi sendromu: diazoksit kolin (uzun salımlı) 4 yaş ve üstünde hiperfaji için FDA onaylı ilk ilaç (Mart 2025). A
• Monogenik ve sendromik obezite: setmelanotid (MC4R agonisti) POMC, PCSK1 ya da LEPR eksikliğinde ve Bardet-Biedl sendromunda 2 yaş ve üstünde FDA onaylı; edinilmiş hipotalamik obezitede (ör. kraniyofarenjiom sonrası) 4 yaş ve üstü. Hipotalamik doyma yolunun doğrudan hedeflenmesi. A
• Santral erken puberte: GnRH agonistleri hipofizi duyarsızlaştırarak pubertal ilerlemeyi durdurur. B
• Antipsikotik izlemi: kilo, açlık glukozu, lipidler ve prolaktin; hiperprolaktinemi tuberoinfundibular D2 blokajından.
• Oksitosin: otizmde sosyal işlev için etkisiz (Sikich ve ark., 2021). B

Değerlendirme

Bu bölgenin işlevini yoklayan nöropsikolojik görevler ve ölçümler.

• Endokrin değerlendirme: kortizol ritmi, prolaktin (antipsikotik izlemi), tiroid
• Aktigrafi ve uyku günlüğü
• Büyüme eğrisi, Tanner pubertal evrelemesi

Lezyon ve hasar

Hasar veya işlev bozukluğunda beklenen klinik bulgular.

• Diabetes insipidus, hipo/hipertermi.
• Hiperfaji ve obezite veya kaşeksi; uyku bozuklukları.
• Öfke nöbetleri (ventromedial), endokrin yetmezlikler, bellek bozukluğu (mamiller cisimler).

Modelde

Bu yapının 3B modeldeki tanımı ve veri kaynağı.

CIT168 hipotalamus ve mamiller cisim olasılık haritası (eşik 0,35). Hipofiz ve sapı, T1 görüntüsünden konumlandırılmış yaklaşık şekillerdir.

Kaynaklar

Karttaki atıfların künyeleri; bağlantılar yayına (DOI) ya da PubMed aramasına gider.

1. Thannickal TC ve ark. Reduced number of hypocretin neurons in human narcolepsy. Neuron 2000;27:469–474. PubMed’de ara
2. Sikich L ve ark. Intranasal oxytocin in children and adolescents with autism spectrum disorder. N Engl J Med 2021. PubMed’de ara
3. FDA kararları: Xyrem (sodyum oksibat) pediatrik, Ekim 2018; Wakix (pitolisant) 6 yaş ve üstü, Haziran 2024; Vykat XR (diazoksit kolin), Mart 2025; Imcivree (setmelanotid) 2 yaş ve üstü ve hipotalamik obezite. PubMed’de ara